ఒడిషా

ఒడిషా లేదా ఒరిస్సా (Orissa) (ଓଡ଼ିଶା) భారతదేశం తూర్పు తీరాన ఉన్న రాష్ట్రం. దీని వైశాల్యం 60,162 చ.మైళ్ళు (1,55,820 చ.కి.మీ.). 2001 లెక్కల ప్రకారం జనాభా 3,67,06,920. November 4, 2011 న ఈ రాష్ట్రం యొక్క పేరును ఒడిషాగా మారుస్తూ భారత రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు జారీ చేశారు.

ఒరిస్సా(ఒడిషా)
Map of India with the location of ఒరిస్సా(ఒడిషా) highlighted.
రాజధాని - అక్షాంశరేఖాంశాలు	భువనేశ్వర్ - 20.15° ఉ 85.50° తూ
పెద్ద నగరము	భువనేశ్వర్
జనాభా (2001) - జనసాంద్రత	36,706,920 (11వది) - 236/చ.కి.మీ
విస్తీర్ణము - జిల్లాలు	155,707 చ.కి.మీ (9వది) - 30
సమయ ప్రాంతం	IST (UTC +5:30)
అవతరణ - గవర్నరు - ముఖ్యమంత్రి - చట్టసభలు (సీట్లు)	1949-01-01 - రామేశ్వర్ ఠాకూర్ - నవీన్ పట్నాయక్ - ఒకే సభ (147)
అధికార బాష (లు)	ఒరియా
పొడిపదం (ISO)	IN-OR
వెబ్‌సైటు: www.orissa.gov.in

ఒడిషాకు ఉత్తరాన ఝార్ఖండ్ రాష్ట్రం, ఈశాన్యాన పశ్చిమ బెంగాల్, దక్షిణాన ఆంధ్ర ప్రదేశ్, పశ్చిమాన ఛత్తీస్‌గఢ్ రాష్ట్రాలున్నాయి. తూర్పున బంగాళాఖాతం సముద్రమున్నది.

కోణార్క, పూరి, భువనేశ్వర్లు ప్రసిద్ధి చెందిన మందిరాలు గల పట్టణాలు. ఒరియా ప్రధాన భాష. ఒరిస్సా పేరును ఒడిషా గా, ఒరియాను ఒడియాగా మార్చడానికి కేంద్రం ఆమోదించింది.

భౌగోళికం

ఒడిషా రాష్ట్రానికి పశ్చిమ, ఉత్తర భాగాలలో తూర్పు కనుమలు, ఛోటానాగపూర్ పీఠభూమి ఉన్నాయి. ఇది దట్టమైన అడవుల ప్రాంతం. లోపలి ప్రాంతాలు అరణ్యాలు, కొండల మయం. ఆదివాసులు, తెగలు ఇక్కడ నివసిస్తున్నారు. తూర్పు కనుమలకు, సముద్రానికి మధ్యభాగంలోని మైదాన ప్రాంతం సారవంతమైన వ్వవసాయభూమి. తీరప్రాంత మైదానాలు ప్రధాన జనావాసకేంద్రాలు. మహానది, బ్రాహ్మణి నది, బైతరణి నది డెల్టాలు కూడా ఇక్కడే ఉన్నాయి. తీర రేఖ తిన్నగా (చీలకుండా) ఉండడంవల్ల మంచి నౌకాశ్రయాలకు అవకాశంలేదు. ఒక్క పరదీప్ మాత్రం నౌకలకు అనుకూలమైనది. తీర ప్రాంతాలు, మహానది డెల్టా సారవంతమైన నేలలు. సక్రమంగా మంచి వర్షపాతం ఉండడంవల్ల ఏటా రెండు వరి పంటలు పండుతాయి.

బంగాళాఖాతంలో జనించే తుఫానుల తాకిడికి ఒరిస్సా తీరప్రాంతం తరచు నష్టపోతూ ఉంటుంది. 1999 అక్టోబరులో వచ్చిన తుఫాను వల్ల 10,000 మంది మరణించాఱు. తీవ్రమైన నష్టం వాటిల్లింది

చరిత్ర

ఉదయగిరి బౌద్ధ స్తూపం, ఒడిష

ఎక్కువ కాలం ఒడిషా కళింగరాజుల పాలనలో ఉండేది. క్రీ.పూ. 250 లో మగధ రాజు ఆశోకుడు తీవ్రమైన యుద్ధంలో కళింగరాజులను జయించాడుగాని, ఆ యుద్ధంలోని రక్తపాతానికి పశ్చాత్తాపం చెంది, శాంతి మార్గాన్ని అవలంబించాడు. తరువాత దాదాపు 100 సంవత్సరాలు ఈ ప్రాంతం మౌర్యుల పాలనలో ఉంది. కళింగరాజుల పతనానంతరం ఒరిస్సా ప్రాంతాన్ని వేరువేరు వంశాల రాజులు పాలించారు.

మురుంద వంశము
మరాఠ వంశము
నల వంశము
విగ్రహ, ముద్గల వంశము
శైలోద్భవ వంశము
భౌమకార వంశము
నందోద్భవ వంశము
సోమవంశి వంశము
తూర్పు గంగుల వంశము
సూర్య వంశి వంశము

ముస్లిం దండయాత్రల ప్రధానమార్గానికి ప్రక్కగా ఉన్నందువల్లా, కొద్ది దండయాత్రలకు బలమైన ప్రతిఘటన చేయగలగడం వల్లా ఈ ప్రాంతం చాలా కాలం మహమ్మదీయుల పాలనలోకి రాలేదు. కాని 1568లో ముఘల్ సామ్రాజ్యంలో కలుపబడింది.

ముఘల్ రాజుల పతనం తరువాత ఒడిషాలో కొంత భాగం బెంగాలు నవాబుల పాలనలోను, మరి కొంత భాగం మరాఠా లపాలనలోను ఉంది. 1936లో బీహారులో కొంతభాగం చేర్చి ఒడిషా ప్రాదేశిక విభాగం ఏర్పరచబడింది. 1948లో 24 రాజసంస్థానాల విలీనం వల్ల ఒడిషా వైశాల్యం, జనాభా దాదాపు రెట్టింపు అయ్యింది.

1950లో ఒడిషా ప్రత్యేక రాష్ట్రం ఏర్పడింది.

సంస్కృతి

ఒడియా అధికారిక భాష. ఒడిషాలో సాంస్కృతిక వారసత్వం సుసంపన్నమైనది. భువనేశ్వర్ లో మందిరాలు, పూరీ రథయాత్ర, పిపిలి హస్తకళలు, కటక్ వెండినగిషీలు, పట చిత్రాలు, వివిధ ఆదిమవాసుల (కొండజాతుల) వారి కళలు, ఆచారాలు - ఇవన్నీ ఒడిషా సాంస్కృతిక ప్రతీకలు.

జన విస్తరణ

ఒడిషాలోని కోరాపుట్ జిల్లాలోని షెడ్యూల్డు తెగల ప్రజలు

ఒడిషా జనాభాలో దాదాపు 24% వరకు ఆదిమవాసులు. ఇది చాలా రాష్ట్రాలకంటే ఎక్కువ. 87% జనాభా గ్రామీణ ప్రాంతాలలో నివసిస్తున్నారు. ఎక్కువ భూమి కొద్ది మంది అధినంలో ఉండడంవలనా, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు ఆదివాసి ప్రాంతాలకు విస్తరిచకపోవడం వలనా ఒరిస్సాలో పేదరికం బాగా ఎక్కువనే చెప్పవచ్చును.

24% వరకు ఉన్న ఆదివాసజనులలో 62 వివిధ తెగలున్నాయి. వీరి జీవనవిధానం వన్య సంపద కేంద్రంగా ఉంటుంది. రైల్వేలు, ఆనకట్టలు, ఖనిజాల త్రవ్వకం వంటి ఆధునిక కార్యక్రమాలు వీరి బ్రతుకుతెరువును దుర్భరంచేయడం వల్ల అనేక సమస్యలు తలెత్తుతున్నాయి.

16% వరకు ఉన్న దళితులు దేశమంతటా ఉన్న సామాజిక వివక్షతల్ల, ఆర్థిక అసమానతల వల్ల బాగా వెనుకబడి ఉన్నారు.

ఒడిషాలో శిశుమరణాలు 1000 కి 97. ఇది దేశంలో బాగా అధికం. 60% పైగాజనులకు సరైన సదుపాయాలు (నీరు, విద్యుత్తు, నివాసయోగ్యమైన ఇల్లు వంటివి) అందుబాటులోలేవు. వీటికి తోడు తుఫానులు, వరదలు, అనావృష్టి వంటి ప్రకృతివైపరీత్యాలు ఒడిషా అభివృద్ధికి ప్రధానమైన అడ్డంకులు.

పర్యాటక స్థలాలు

రాజధాని భువనేశ్వర్: మందిరాల నగరమని దీనికి పేరు. ఇక్కడ సుమారు 1000 మందిరాలున్నాయి.
పూరి: జగత్ప్రసిద్ధమైన జగన్నాధ మందిరం ఉంది. జగన్నాధ రధయాత్ర ఏటా ఒక ముఖ్యమైన ఉత్సవం. జగన్నాధుడు, బలభద్రుడు, సుభద్రలను ఊరేగించే ఈ ఉత్సవానికి లక్షలాది భక్తులు హాజరవుతారు.
కోణార్క సూర్య మందిరం - ఒరిస్సా శిల్పకళా నైపుణ్యానికి, నిర్మాణకౌశలానికి ఒక చక్కని తార్కాణం. 13వ శతాబ్దంలో నిర్మించిన ఈ మందిరంలోని శిల్పాలలో ఆనాటి సాంస్కృతిక జీవన విధానం ప్రతిబింబిస్తుంది.

Stone work at Konark

చిల్కా సరస్సు: మహానది ముఖద్వారానికి దక్షిణాన ఉన్న ఉప్పునీటి సరస్సు. ఎన్నో విధాల పక్షులకు ఆవాసం. రక్షితవనం. ఇక్కడ దాదాపు 150 జాతుల పక్షులు వలసకు వస్తుంటాయి.
చర్చికా మాత మందిరం: రేణుకా నది ఒడ్డున రుచికా పర్వతంపై, బంకి వద్ద, సుందర ప్రకృతి సౌందర్యానికి దీటుగా నిర్మింపబడ్డ మందిరం. కటక్ కు 52 కి.మీ., భువనేశ్వర్ కు 60 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.
సునాదేయి మందిరం: మహానది ఒడ్డున ఉంది. వలస పక్షులకు ఆవాసం కూడాను. పిక్నిక్ లకు జనప్రియమైనది.

రాజకీయాలు

ఒడిషా రాష్ట్రపాలన భారతదేశంలోని అన్ని రాష్ట్రాల పాలనా విధానాన్ని అనుసరించే ఉంటుంది (గవర్నరు, ముఖ్య మంత్రి, కాబినెట్, అసెంబ్లీ వగయిరా)

ఆర్ధిక పరిస్థితి

చారిత్రక జనాభా
జనగణన	జనాభా	%±
1951	1,46,46,100	—
1961	1,75,49,500	19.8%
1971	2,19,44,625	25.0%
1981	2,63,70,270	20.2%
1991	3,16,59,740	20.1%
2001	3,67,07,900	15.9%
2011	4,19,47,358	14.3%

ఒడిషా ఆర్థిక స్థితికి ముఖ్యమైన వనరులు:

మహానది డెల్టాలో పండే వరి.
మంచి ఖనిజ నిక్షేపాలు - ముఖ్యంగా బొగ్గు, ఇనుము, మైకా, మాంగనీసు.
తూర్పు కనుమలలో లభించే కలప.
అటవీ ఉత్పత్తులు.

కొన్ని గణాంకాలు:

అభివృద్ధి రేటు 4.3 % (భారతదేశం సగటు 6.7 %)
మొత్తం స్థూల ఉత్పత్తిలో వ్వసాయం పాలు 32% . మొత్తం జనాభాలో 62% వ్యసాయ పనులపై ఆధారపడి ఉన్నారు.
సుమారు 1,75,000 మంది దారిద్ర్యరేఖ దిగువన ఉన్నారు
అక్షరాస్యత 50% (భారతదేశం సగటు 66%)

కంప్యూటరు సంస్థలు

Infosys Development Center - http://www.infosys.com/
Satyam Computers - http://www.satyam.com/

Mobile pos -https://www.epaisa.com

భారీ పరిశ్రమలు

NALCO - http://www.nalco.com
SAIL - http://www.sail.co.in/plants_rourkela.asp
HAL (Engine Division) - http://www.hal-india.com/enginedivisionkoraput.asp

వ్యవసాయం

ఆహార ధాన్యాలు

మత్స్య పరిశ్రమ

ఆక్వా కల్చర్
మంచినీటి చేపల పెంపకం
సముద్రంలో చేపలు పట్టడం

విద్య

ఒడిషాలో పలు విద్యాలయాలు, విశ్వ విద్యాలయాలు ఉన్నాయి

విశ్వ విద్యాలయాలు

ఉత్కళ్ యూనివర్శిటీ, Bhubaneswar.
Utkal University of Culture, Bhubaneswar.
Fakir Mohan University, Byasa Vihar, Balasore.
Berhampur University, Bhanja Vihar, Berhampur.
Orissa University of Agriculture & Technology (OUAT), Bhubaneswar.
Sambalpur University, Jyoti Vihar, Sambalpur.
Sri Jagannath Sanskrit Vishvavidhyalaya (University), Puri.
Biju Patnaik University of Technology, Rourkela.
Kalinga Institute of Industrial Technology, Bhubaneswar.
North Orissa University, Mayurbhanj.
ఒడిషా కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం కొరాపుట్ central university of orissa- koraput

మేనేజిమెంటు కాలేజీలు

జేవియర్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్, Bhubaneshwar
Athgarh GS College, Athgarh

ఇంజినీరింగు కాలేజీలు

National Institute of Technology, Rourkela.
College of Engineering and Technology, Bhubaneswar.
Orissa Engineering College, Bhubaneswar.
University College of Engineering, Burla.
National Institute of Science & Technology, Berhampur.
Jagannath Institute of Technology and Management, Paralakhemundi.
Indra Gandhi Institute of Technology (IGIT), Sarang (affliated to Utkal University). - unofficial website
C.V.Raman Engineering College, Bhubaneswar (affliated to Utkal University).
Indian Institute of Technology Bhubaneswar

మెడికల్ కాలేజీలు

Shri Ramachandra Bhanj Medical College, Cuttack.
Maharaja Krushna Chandra Gajapati Dev Medical College, Berhampur.
Veer Surendra Sai Medical College, Burla, Sambalpur.
Institute of Health Sciences, Bhubaneswar.

రీహాబిలిటేషన్ విద్య

Institute of Health Sciences, Bhubaneswar.
Training Centre for Teachers of the Visually Handicapped, Bhubaneswar
Chetna Institute for the Mentally Handicapped (Jewels International), Bhubaneswar
National Institute of Rehabilitation Training and Research, Olatpur
Training Centre for Teachers of the Deaf (A Joint Project of State Govt. & AYJNIHH, Bhubaneswar
Open Learning System, Bhubaneswar
Shanta Memorial Rehabilitation Centre, Bhubaneswar

ఆయుర్వేద కాలేజీలు

దర్మ కిరన్ ఆయుర్వేద కాలేజీ హీదారాబాద్

Anata Tripathy Ayurvedic College, Bolangir.
Berhampur Govt. Ayurvedic College, Berhampur.
Govt. Ayurvedic College, Puri.
Gopalbandhu Ayurveda Mahavidyalaya, Puri.
Government Ayurveda College, Balangir.
K.A.T.A. Ayurvedic College, Ganjam.
Nrusingh Nath Govt. Ayurvedic College, Paikmal, Sambalpur.
S.S.N.Ayurved College and Research Institute, Nursingnath.

హోమియోపతి కాలేజీలు

Govt. Homoeopathic Medical College, Berhampur.

జిల్లాలు

సంఖ్య	రాష్ట్రము.	కోడ్	‌జిల్లా	ముఖ్య పట్టణము	జనాభా (2001)	విస్తీర్ణము (కి.మీ.²)	జన సాంద్రత (/కి.మీ.²)
1	OR	AN	అంజుల్	అంజుల్	1139341	6347	180
2	OR	BD	భౌధ్	భౌధ్	373038	4289	87
3	OR	BH	భద్రక్	భద్రక్	1332249	2788	478
4	OR	BL	బలంగిర్	బలంగిర్	1335760	6552	204
5	OR	BR	బర్గర్	బర్గర్	1345601	5832	231
6	OR	BW	బలేశ్వర్	బలేశ్వర్	2023056	3706	546
7	OR	CU	కటక్	కటక్	2340686	3915	598
8	OR	DE	దియోగర్	దియోగర్	274095	2781	99
9	OR	DH	ఢెంకనల్	ఢెంకనల్	1065983	4597	232
10	OR	GN	గంజం	ఛత్రపూర్	3136937	8033	391
11	OR	GP	గజపతి జిల్లా	పరలఖెముండి	518448	3056	170
12	OR	JH	ఝార్సుగూడ	ఝార్సుగూడ	509056	2202	231
13	OR	JP	జాజ్పూర్	పనికోయ్‌లి	1622868	2885	563
14	OR	JS	జగత్సింగ్పూర్	జగత్సింగ్పూర్	1056556	1759	601
15	OR	KH	ఖొర్దా	భువనేశ్వర్	1874405	2888	649
16	OR	KJ	కియోంఝర్	కియోంఝర్	1561521	8336	187
17	OR	KL	కలహంది	భవానీపట్నం	1334372	8197	163
18	OR	KN	కంధమల్	ఫుల్‌బాని	647912	6004	108
19	OR	KO	కొరపుత్	కొరపుత్	1177954	8534	138
20	OR	KP	కేంద్రపరా	కేంద్రపరా	1301856	2546	511
21	OR	ML	మల్కనగిరి	మల్కనగిరి	480232	6115	79
22	OR	MY	మయూర్బని	బరిపద	2221782	1041	2134
23	OR	NB	నబరంగ్పుర్	నబరంగ్పుర్	1018171	5135	198
24	OR	NU	నౌపద	నౌపద	530524	3408	156
25	OR	NY	నయాగర్	నయాగర్	863934	3954	218
26	OR	PU	పూరి (ఒడిషా)	పూరి (ఒడిషా)	1498604	3055	491
27	OR	RA	రాయగడ	రాయగడ	823019	7585	109
28	OR	SA	సంబల్పుర్	సంబల్పుర్	928889	6702	139
29	OR	SO	సోనెపూర్	సోనెపూర్	540659	2284	237
30	OR	SU	సుందర్ఘర్	సుందర్ఘర్	1829412	9942	184

ఇవికూడా చూడండి

బయటి లింకులు

భారత దేశము రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు

రాష్ట్రాలు

ఆంధ్ర ప్రదేశ్ · అరుణాచల్ ప్రదేశ్ · అసోం · బీహార్ · ఛత్తీస్‌గఢ్ · గోవా · గుజరాత్ · హర్యానా · హిమాచల్ ప్రదేశ్ · జమ్మూ కాశ్మీరు · జార్ఖండ్ · కర్ణాటక · కేరళ · మధ్య ప్రదేశ్ · మహారాష్ట్ర · మణిపూర్ · మేఘాలయ · మిజోరాం · నాగాలాండ్ · ఒరిస్సా · పంజాబ్ · రాజస్థాన్ · సిక్కిం · తమిళనాడు · తెలంగాణ · త్రిపుర · ఉత్తరాంచల్ · ఉత్తర ప్రదేశ్ · పశ్చిమ బెంగాల్

కేంద్రపాలిత ప్రాంతములు

అండమాన్ నికోబార్ దీవులు · చండీగఢ్ · దాద్రా నగరు హవేలీ · డామన్ డయ్యు · లక్షద్వీపములు · పుదుచ్చేరి

తూర్పుకనుమలు
నదులు	గోదావరి · కావేరి · కృష్ణ · మహానది · పలర్ · పొన్నయ్యర్ · శ్వేత నది · వశిష్ఠ నది · వెల్లర్
పీఠభూములు	దక్కను పీఠభూమి · కోలార్ పీఠభూమి
కొండలు	బిలిగిరి కొండలు · చిట్టిరి కొండలు · కల్రాయణ్ కొండలు · కరాంతమలై · కొల్లి కొండలు · లంకమల్ల · మెట్టూరు కొండలు · నల్లమల · పచ్చైమలై · పాలమలై · పాలికొండ · షెరవొయ్ · సిరుమలై · వడ చెన్నిమలై · వెలిగొండ శ్రేణి
జలపాతాలు	కిలియూర్ జలపాతం · పెరియార్ జలపాతం · పుదూరు మేఘన్ జలపాతం · మయిల్ ఉత్తు జలపాతం · మంగళం జలపాతం
రాష్ట్రాలు	ఆంధ్ర ప్రదేశ్ · ఒరిస్సా · తమిళనాడు · పశ్చిమ బెంగాల్

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.