ఉత్తర ప్రదేశ్

ఉత్తర ప్రదేశ్ (Uttar Pradesh, హిందీ: उत्तर प्रदेश, ఉర్దూ: اتر پردیش) భారతదేశంలో అత్యధిక జనాభా గల అతి పెద్ద రాష్ట్రము. వైశాల్యం ప్రకారం 5 వ పెద్ద రాష్ట్రము. ఉత్తర ప్రదేశ్ కు పరిపాలనా కేంద్రము లక్నో. కాని రాష్ట్ర ప్రధాన న్యాయస్థానం మాత్రం అలహాబాదులో ఉంది. ఇంకా ఆగ్రా, అలీగఢ్, అయోధ్య, వారాణసి, గోరఖపూర్, కాన్పూర్ ముఖ్యమైన నగరాలు. ఉత్తరప్రదేశ్ పొరుగున ఉత్తరాంచల్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, హర్యానా, ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్ గఢ్, ఝార్ఖండ్, బీహార్ రాష్ట్రాలు ఉన్నాయి. ఉత్తరాన నేపాల్తో అంతర్జాతీయ సరిహద్దు ఉంది.

ఉత్తరప్రదేశ్
उत्तर प्रदेश
اتر پردیش
State of India

Coat of arms

Location of Uttar Pradesh in India

Map of Uttar Pradesh
భౌగోళికాంశాలు (లక్నో): 26.85°N 80.91°E / 26.85; 80.91
దేశంభారత్
ప్రాంతంఅవద్ , m:en:Baghelkhand, m:en:Braj, m:en:Doab m:en:Bundelkhand, m:en:Purvanchal, m:en:Rohilkhand, m:en:Indo-Gangetic Plain
EstablishedModern: 1805 (as Ceded and Conquered Provinces)
History
Summary
  • 1805  : Ceded and Conquered Provinces
  • 14 Nov 1834 : Presidency of Agra
  • 1 Jan 1836 : North-Western Provinces
  • 3 Apr 1858 : m:en:Oudh taken under British control, Delhi taken away from NWP and merged into Punjab
  • 1 Apr 1871 : అజ్మీర్, Merwara & m:en:Kekri made separate commissioner ship
  • 15 Feb 1877 : Oudh added to North-Western Provinces
  • 22 Mar 1902 : Renamed United Provinces of Agra and Oudh
  • 3 Jan 1921 : Renamed United Provinces of British India
  • 1 Apr 1937 : Renamed United Provinces
  • 1 Apr 1946 : Self rule granted
  • 15 Aug 1947 : Part of independent India
  • 26 Jan 1950 : Renamed Uttar Pradesh
  • 9 Nov 2000 : Uttaranchal state, now known as Uttarakhand, created from part of Uttar Pradesh
Capitalలక్నో
Districts75 total[1]
ప్రభుత్వం
 • సంస్థభారత ప్రభుత్వము, m:en:Government of Uttar Pradesh
 • గవర్నరుm:en:Banwari Lal Joshi
 • Chief MinisterAditya yogi nadh ([Bharat Janata party [BJP]])
 • Legislaturem:en:Bicameral (404 + 108 seats)
 • Parliamentary constituency80
 • High Courtఅలహాబాద్ హైకోర్టు
విస్తీర్ణం
 • మొత్తం2,43,286
ప్రదేశ ర్యాంకు5th
జనాభా (2011)[1]
 • మొత్తం199
 • ర్యాంకు1st
 • సాంద్రత820
ప్రజానామముUttarpradeshi, UPite, Uttar Bharatiya, North Indian
సమయప్రాంతంIST (UTC+05:30)
m:en:UN/LOCODEIN-UP
వాహన రిజిస్ట్రేషన్UP 01—XX
HDI 0.490 (low)
HDI rank32nd (2005)
Literacy69.72%
79.24% (male)
59.26% (female)
Official languageహిందీ
ఇంగ్లీష్
ఉర్దూ
వెబ్‌సైటుupgov.nic.in

ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రధానంగా గంగా యమునా మైదానప్రాంతంలో విస్తరించి ఉంది. ఇది బాగా జన సాంద్రత ఎక్కువైన ప్రాంతము. 2000 సంవత్సరంలో పార్లమెంట్ చట్టం ప్రకారం అప్పటి మరింత విస్తారమైన ఉత్తరప్రదేశ్ లోని ఉత్తర పర్వతప్రాంతం ఉత్తరాంచల్ అనే ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అవతరించింది. అయినా గాని ఉత్తరప్రదేశ్ దాదాపు 18కోట్ల జనాభా కలిగి ఉంది. ఇది భారతదేశంలో పెద్దరాష్ట్రము మాత్రమే కాదు. ప్రపంచంలోనే జనాభా పరంగా ఉత్తరప్రదేశ్ కంటే పెద్ద దేశాలు 5 మాత్రమే ఉన్నాయి. అవి - చైనా, భారత్, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు, ఇండొనేషియా, బ్రెజిల్. సమకాలీన భారత రాజకీయాలలో ఉత్తరప్రదేశ్ పాత్ర చాలా కీలకమైనది కావడానికి ఇది కూడా ఒక ముఖ్య కారణం.

భారతదేశంలో ఆర్థిక అభివృద్ధిపరంగా ఉత్తరప్రదేశ్ వెనుకబడిన రాష్ట్రాలలో ఒకటి. మొత్తం రాష్ట్రంలో అక్షరాస్యత బాగా తక్కువ. అందునా మహిళలలో అక్షరాస్యత మరీ తక్కువ (భారతదేశంలో దాదాపు అన్ని రాష్ట్రాలలోనూ ఇదే పరిస్థితి ఉన్నది)

ప్రాచీన చరిత్ర

గంగా యమునా పరీవాహక ప్రాంతం పురాతన నాగరికతకు నిలయమైనందున పురాణకాలం నుండి ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, దాని పరిసర ప్రాంతాలు (ఢిల్లీతో సహా) భారతదేశ చరిత్రలో ప్రముఖంగా కనిపిస్తాయి. ఎన్నో రాజవంశాలు, రాజ్యాలు ఈ ప్రాతంలో విలసిల్లాయి, అంతరించాయి.

ఇటీవలి చరిత్ర

అవధ్ (ఓధ్) రాజ్య సంస్థానమూ, బ్రిటిష్ రాజ్యభాగమైన ఆగ్రా కలిపి 1902 నుండి సంయుక్త పరగణాలు (యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్) అని పిలువబడ్డాయి. తరువాత రాంపూర్, తెహ్రి సంస్థానాలు కూడా అందులో విలీనం చేయబడ్డాయి. 1947లో భారతస్వతంత్రము తరువాత దీనినే ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రంగా ఏర్పరచారు. ఇలా చేయడం వల్ల యు.పి. అనే సంక్షిప్తనామం కొనసాగింది. 2000 సం.లో దీనిలో కొంత వాయువ్యభాగాన్ని ఉత్తరాంచల్ అనే ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా విభజించారు.

ప్రాంతాలు

  • వాయువ్య ప్రాంతం - రోహిల్ ఖండ్
  • నైఋతి ప్రాంతం - డోఅబ్, బ్రిజ్ (వ్రజభూమి)
  • మధ్య ప్రాంతం - అవధ్ (ఓధ్)
  • ఉత్తర భాగం - బాగల్ ఖండ్, బుందేల్ ఖండ్
  • తూర్పు భాగం - పూర్వాంఛల్ (భోజపురి ప్రాంతం)

ఉత్తర ప్రదేశ్ లోని 70 జిల్లాలు 17 విభాగాలుగా పరిగణించ బడుతాయి. అవి ఆగ్రా, అజంగడ్, అలహాబాదు, కాన్పూర్, గోరఖ్ పూర్, చిత్రకూట్, ఝాన్సీ, దేవీపటణ్, ఫైజాబాద్, బాహ్రూచ్, బరేలీ, బస్తీ, మీర్జాపూర్, మొరాదాబాద్, మీరట్, లక్నో, వారాణసి, సహరాన్పూర్.

భాషలు

హిందీ, ఉర్దూ - రెండు భాషలూ రాష్ట్రంలో అధికార భాషలుగా గుర్తింపబడ్డాయి. పశ్చిమప్రాంతంలో మాట్లాడే "ఖరీబోలీ" (కడీబోలీ) భాష హిందీ మరియు ఉర్దూ భాషలకు మాతృక వంటిది. 19వ శతాబ్దంలో హిందీ భాష ఇప్పుడున్న స్థితికి రూపు దిద్దుకొంది. లక్నోలో మాట్లాడే భాష "లక్నొవీ ఉర్దూ" ప్రధానంగా స్వచ్ఛమైన ఉర్దూగా పరిగణిస్తారు. ఈ భాషనే కవిత్వంలో విరివిగా వాడుతారు. ఇంకా కోషాలి, బ్రజ్ (2000 సంవత్సరాలు పురాతనమైన భాష), బాఘేలి, బుందేలి, భోజపురి భాషలు వేరువేరు ప్రాతాలలో మాట్లాడుతారు. భోజపురి భాష మాట్లాడేవారు ఉత్తరప్రదేశ్, బీహారు, నేపాల్ లలో విస్తరించి ఉన్నారు.

రాజకీయాలు

భారత రాజకీయాలలో ఉత్తరప్రదేశ్ చాలా ముఖ్యమైన పాత్ర వహిస్తుంది. జవహర్ లాల్ నెహ్రూ, లాల్ బహాదుర్ శాస్త్రి, ఇందిరా గాంధీ, రాజీవ్ గాంధీ, చరణ్ సింగ్, వి.పి.సింగ్ ఇలా ఎందరో భారత ప్రధానమంత్రులు ఉత్తర ప్రదేశ్ నుండి దేశానికి నాయకులయ్యారు. అటల్ బిహారీ వాజపేయి కూడా లక్నో నుండి ఎన్నికయ్యారు.

ప్రస్తుత ముఖ్యమంత్రి సమాజ్ వాదీ పార్టీకి చెందిన అఖిలేష్ యాదవ్.

సంఖ్య రాష్ట్రము. కోడ్ ‌జిల్లా ముఖ్య పట్టణము జనాభా (2001) విస్తీర్ణము (కి.మీ.²) జన సాంద్రత (/కి.మీ.²)
1UPAGఆగ్రాఆగ్రా36113014027897
2UPAHఅలహాబాదుఅలహాబాదు49415105424911
3UPALఅలీఘర్అలీఘర్29903883747798
4UPANఅంబేద్కర్‌నగర్అక్బర్‌పూర్20253732372854
5UPAUఔరాయఔరాయ11794962051575
6UPAZఆజంగఢ్ఆజంగఢ్39508084234933
7UPBBబారాబంకిబారాబంకి26733943825699
8UPBDబదాయూన్బదాయూన్30692455168594
9UPBGబగ్‌పత్బగ్‌పత్11643881345866
10UPBHబహ్‌రైచ్బహ్‌రైచ్23842395745415
11UPBIబిజ్నూర్బిజ్నూర్31305864561686
12UPBLబలీయాబలీయా27524122981923
13UPBNబందబంద15002534413340
14UPBPబల్‌రాంపూర్బల్‌రాంపూర్16845672925576
15UPBRబరేలీబరేలీ35987014120873
16UPBSబస్తిబస్తి20689223034682
17UPBUబులంద్‌షహర్బులంద్‌షహర్29232903719786
18UPCDచందౌలిచందౌలి16397772554642
19UPCTచిత్రకూట్చిత్రకూట్8005923202250
20UPDEదియోరియదియోరియ273037625351077
21UPETఎతఎత27882704446627
22UPEWఎతావఎతావ13400312287586
23UPFIఫిరోజాబాద్ఫిరోజాబాద్20457372361866
24UPFRఫరుక్కా‌బాద్ఫతేగర్15772372279692
25UPFTఫతేపూర్ ఫతేపూర్23058474152555
26UPFZఫైజాబాద్ఫైజాబాద్20879142765755
27UPGBగౌతం బుద్దా నగర్నోయిడ11912631269939
28UPGNగొండాగొండా27657544425625
29UPGPఘాజీపూర్ఘాజీపూర్30493373377903
30UPGRగోరఖ్‌పూర్గోరఖ్‌పూర్378472033251138
31UPGZఘజియాబాద్ఘజియాబాద్328954019561682
32UPHMహమీర్‌పూర్హమీర్‌పూర్10423744325241
33UPHRహర్దోయ్హర్దోయ్33974145986568
34UPHTహత్‌రాస్హత్‌రాస్13333721752761
35UPJHఝాన్సీఝాన్సీ17467155024348
36UPJLజలౌన్ఒరయ్14558594565319
37UPJPజ్యోతిబా ఫులే నగర్అంరోహ14991932321646
38UPJUజౌంపూర్జౌంపూర్39113054038969
39UPKDకాన్పూర్ దేహత్అక్బర్‌పూర్15840373143504
40UPKJకనౌజ్కనౌజ్13852271993695
41UPKNకాన్పూర్కాన్పూర్413748930291366
42UPKSకౌశాంబికౌశాంబి12949371837705
43UPKUఖుషినగర్పదరౌన28919332909994
44UPLAలలిత్‌పూర్లలిత్‌పూర్9774475039194
45UPLKలఖింపూర్ కేరికేరి32001377680417
46UPLUలక్నోలక్నో368141625281456
47UPMBమౌనత్‌భజన్మావ్184929417131080
48UPMEమీరట్మీరట్300163625221190
49UPMGమహారాజ్‌గంజ్మహారాజ్‌గంజ్21670412948735
50UPMHమహోబమహోబ7088312847249
51UPMIమిర్జాపూర్మిర్జాపూర్21148524522468
52UPMOమొరదాబాద్మొరదాబాద్374963036481028
53UPMPమైంపూరిమైంపూరి15928752760577
54UPMTమథురమథుర20695783333621
55UPMUముజఫర్‌నగర్ముజఫర్‌నగర్35419524008884
56UPPIఫిలిబిత్ఫిలిబిత్16437883499470
57UPPRప్రతాప్‌ఘర్ప్రతాప్‌ఘర్27271563717734
58UPRAరాంపూర్రాంపూర్19224502367812
59UPRBరాయ్ బరేలిరాయ్ బరేలి28722044609623
60UPSAసహ్రాన్‌‌పూర్సహ్రాన్‌పూర్28481523689772
61UPSIసీతాపూర్సీతాపూర్36165105743630
62UPSJషాజహాన్‌పూర్షాజహాన్‌పూర్25494584575557
63UPSKసంత్ కబీర్ నగర్ఖలీలాబద్14245001442988
64UPSNసిద్దార్థ్ నగర్నవ్‌గర్20385982751741
65UPSOసోన్‌బధ్రరోబర్ట్స్‌గంజ్14634686788216
66UPSRసంత్ రవిదాస్ నగర్బదోహి13520569601408
67UPSUసుల్తాన్‌పూర్సుల్తాన్‌పూర్31909264436719
68UPSVశరవస్తిశరవస్తి117542811261044
69UPUNఉన్నవ్ఉన్నవ్27004264558592
70UPVAవారణాశి జిల్లావారణాసి314792715781995

విద్యా వ్యవస్థ

ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రం విద్యపై గణనీయమైన పెట్టుబడి పెట్టింది. ఫలితాలు ఒక మాదిరిగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా ఆడువారు విద్యలో బాగా వెనుకబడి ఉన్నారు. 1991 గణాంకాల ప్రకారం 7 సంవత్సరములు పైబడిన బాలికలలో 25 % మాత్రం అక్షరాస్యులు. ఇదే సంఖ్య గ్రామీణ ప్రాంతాలలో 19%, వెనుకబడిన జాతులలో 8 నుండి 11% ఉండగా, వెనుకబడిన జిల్లాలలో మొత్తం అక్షరాస్యత 8% మించలేదు.

అలాగని ఉన్నత విద్యకు అవకాశాలు గణనీయంగానే ఉన్నాయి. రాష్ట్రంలో 16 విశ్వ విద్యాలయాలు, 3 సాంకేతిక విశ్వ విద్యాలయాలు, ఒక ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (కాన్పూరు), ఒక ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజిమెంట్ (లక్నో), చాలా ఇంజినీరింగ్, పాలిటెక్నిక్ కాలీజీలు ఉన్నాయి.

పర్యాటక ప్రాంతాలు

ఇవి కూడా చూడండి

బయటి లింకులు

  1. "Statistics of Uttar Pradesh". Census of India 2011. UP Government. 1 March 2011. Retrieved 31 July 2012.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.